Новости города БезФормата.Ru
Туймазы
Главные новости
 
Задать вопрос?

Шәжәрәлә – ырыу көсө

“Шәжәрә” һүҙе ғәрәп теленән тәржемә иткәндә “нәҫел”, “генеология” (ырыу тарихы) тигәнде аңлата. Шәжәрә – ырыу тарихы, теге йәки был ҡәбилә, ырыу йә араның быуындар йылъяҙмаһы. Шәжәрә - борон-борондан ырыу-араның документы, икенсе төрлө әйткәндә бер туған кешеләрҙең дөйөм танытмаһы ла булып һаналған. Сөнки шәжәрәлә ырыуҙың нәҫелдән нәҫелгә бирелер ер биләмәһе лә теркәлгән.

Ошо яғы менән шәжәрә – ижтимағи-сәйәси документ, тарихи сығанаҡ та. Бына шуның өсөн дә башҡорт балаһы кәмендә ете быуын ата-бабаларын белергә тейеш булған. Ырыуҙа ҡан яңыртыуға ынтылыш та аныҡ булған.

Нәҫел, ырыу тарихын төҙөүҙең үҙ тарихы бар. Европа монахтары, урыҫ батшалары, ҡытай императорҙарының генеологиялары булғанлығы билдәле. Төрки халыҡтарына килгәндә, уларҙың нәҫел тарихы алыҫ тарихҡа барып тоташа. Быны башҡорт, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, төркмән, нуғай кеүек халыҡтарҙың телдән телгә күсеп килгән фольклорындағы “Урал батыр”, “Уғыҙнамә”, “Манас” кеүек тарихи, мифик эпостар дәлилләй.

Тәүге осорҙа төрки халыҡтары шәжәрәһе телдән телгә тапшырылып килгән. Ырыуҙар тарихы 30-40 быуынға тиклем телдән тапшырыла алыуы ғәжәйеп күренеш. Ул ғына ла түгел, ҡаһарман иҫтәлектәр, ата-бабаларҙың ғәмәлдәре тураһында легендалар һөйләнелгән. Һуңғараҡ шәжәрәнең яҙма төрө барлыҡҡа килгән. Төрки шәжәрәһенең иң боронғо төрө тап XIYбыуат тарихсыһы Фазлаллаһ Рәшид-әд-Диндең “Йылъяҙмалар йыйынтығы” иҫәпләнә. Йыйынтыҡта төрки ҡәбиләләр тарихы генеалогик белешмәләр менән бергә бирелә.”Уғыҙнамә” эпосында шәжәрәнең төҙөлөүе тураһында шундай һүҙҙәр бар: “ Уғыҙ бөйөк батша булған һәм донъя менән идара итеүҙе үҙ ҡулына алғас, ул үҙенә байлыҡ һәм иҫәпһеҙ-һанһыҙ мал йыйған. Быларҙың барыһы ла хәҙер һеҙҙең ҡарамаҡта, һеҙ алты ағай-эне һәм һәр берегеҙҙең балалары, киләсәк быуыны бар. Балаларығыҙҙың һәр ҡайһыһы үҙ урыны, шөғөлөн, дәрәжәһен, исемен, шулай уҡ ырыу тамғаларын белергә тейеш. Был дәүләт тотороҡло булһын һәм ырыуығыҙҙың данлы исемен һаҡлау өсөн кәрәк”. Шулай итеп, аңлашылмаусанлыҡ һәм бәхәстәрҙән ҡотолоу, дәүләттең һәм халыҡтың тотороҡло үҫеше, теге йәки был ырыуҙың абруйын күтәреү өсөн халыҡ үҙенең генеологик йылъяҙмаһын, ата-бабаларының шәжәрәһен, ырыу тамғаларын белергә һәм төҙөргә бурыслы булған.

Бөгөн шәжәрә төҙөү әһәмиәткә эйә. Ул, башҡа төрки халыҡтарҙыҡы кеүек, телдән телгә тапшырылған. Шәжәрәңде белеү башҡорттарҙа мотлаҡ һанала. Был турала билдәле шағир-мәғрифәтсе, ғалим Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев шулай тип яҙып ҡалдырған: “Аҫаба башҡортҡа өс нәмәне белеү мотлаҡ: беренсеһе – үҙеңдең сығышыңды, йәғни үҙ ырыуыңды белеү, икенсеһе - йондоҙҙарҙы исемләп аңлатыу һәм өсөнсөһө – хандар тураһындағы риүәйәттәрҙе һәм өләңдәрҙе белеү”.

Башҡортта ҙур шәжәрәләр ҙә быуындан быуынға тапшырылып, киләсәк быуынға шәжәрә генә түгел, бихисап башҡорт ырыуҙарының генеалогик йылъяҙмалары ла килеп етә алған. Шәжәрәне тарихи сығанаҡ булараҡ файҙаланып, ғалимдар башҡорттарҙың Алтын Урҙа, Урыҫ дәүләтенә ҡушылыу үҙенсәлектәрен асыҡлаған. Ныҡ эре ырыуҙар шәжәрәһе башҡорттарҙың Алтын Урҙаға ла, Урыҫ дәүләтенә лә килешеү нигеҙендә ҡушылғанлығын иҫбатлай. Юрматы, Тамъян, Ҡыпсаҡ, Үҫәргән ырыуҙары шәжәрәһендә был хаҡта аныҡ һөйләнелә. Үҫәргәндәр һәм табындар шәжәрәһе иһә Сыңғыҙхан менән башҡорт ырыу башлыҡтарының үҙ-ара мөнәсәбәте тарихын киләсәк быуынға тапшыра алған. Һуңғараҡ шәжәрәләр ҡағыҙға теркәлә башлай. Был шәжәрәгә ырыу тарихын ғына түгел, дөйөм алғанда башҡорттарҙың, уның составына ингән ырыу, ҡәбилә тормошондағы мөһим хәл-ваҡиғаларҙы ла индерергә мөмкинлек бирә.

Ырыу тарихы һәм тарихи хәл-ваҡиғаларҙан тыш, шәжәрә үҙенә теге йәки был нәҫел йәшәгән биләмә, тормош-көнкүреш, ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар, әҙәп-әхлаҡ ҡағиҙәләре, мифология, ауыҙ-тел ижады, башҡорт әҙәбиәте тураһында бай материал туплай. Шуға күрә лә шәжәрәне халыҡ тормошо энциклопедияһы тип тә атарға мөмкин. Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк, ул тарихи һәм лингвистик сығанаҡтан бигерәк, йәш быуынға дөрөҫ тәрбиә биреү ысулы ла булып тора. Тамырҙарын, ырыуының тамғаларын белеү кешегә үҙен ошо ерҙең хужаһы, ата-бабалар йолаһын лайыҡлы дауам итеүсе итеп тойоу, үҙе өсөн, эше өсөн ауылдаштары, ырыуҙаштары алдында яуаплы булыу хоҡуғын бирә.

Башҡорттарҙа шәжәрә ҡиммәтле документ һаналған һәм ул ырыуҙың абруйлы кешеләрендә һаҡланған. Улар иһә, үҙ сиратында, йәш быуынға тапшыра килгән. Шәжәрә фольклорға яҡын. Уның авторы билдәле түгел. Уны беҙ дөйөм халыҡ яҙған тип беләбеҙ. Ул һәр ваҡыт, яңы ваҡиғалар булыу менән, тулыланып торған.

Һуңғы йылдарҙа халыҡ үҙ нәҫел ебен, араһын барлауға иғтибар итә башланы. Был эштең балалар араһында йәнле барыуы айырыуса ҡыуаныслы.

Быйыл да уҡыусылар традицион шәжәрә байрамына ентекле әҙерләнгән. Был мәртәбәле сараға ҡала һәм район мәктәптәренән уҡытыусылары менән 12 уҡыусы, төбәктең “Ағинәйҙәр ҡоро” ағзалары ла килгәйне. Ҡаланың 4-се мәктәбе ҡурай моңо аҫтында ҡунаҡтарҙы йылы баршы алды.

Сара алдынан Туймазы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Г.Фазуллина, сараға килеүселәрҙе сәләмләп, “Ағинәйҙәр ҡоро” ағзаларының эшмәкәрлеге менән таныштырҙы, уларҙың әүҙемдәренә дипломдар тапшырҙы. Ҡор етәксеһе табип Клара Ғиздәтуллинаға балаларға туған телде белеү мөһимлегенә, уның хатта сәләмәтлеккә лә ыңғай йоғонто яһауына, телен белгәндең төрлө илдәр белгәнлегенә баҫым яһаны. Һәм һәр кемдең быуын сылбырын белеүе, шәжәрәһен өйрәнеүе бөгөн мәртәбәле икәнен, бик модала булыуын да билдәләне, сығыш яһаусыларға уңыштар теләне.

Байрамса биҙәлгән залда абруйлы баһалама ағзалары - Төбәк-ара “Шәжәрә” ойошмаһы вәкиле М. Ғәйнетдинов, мәғариф ойошмаһы методисы А. Ситдиҡова, 7-се мәктәптең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы М.Зәйҙуллина, “Етегән” район-ара гәзите редакторы Г.Фазуллина һәр сығышты иғтибар менән тыңлап, ғәҙел баһаланы. Быуындар сылбырын барлаусылар араһында үҙ ырыуын тәрән өйрәнгәне, яңы ғына барлай башлаусы ла бар ине. Әммә шуныһы ҡыуаныслы, уҡыусылар күҙҙәрендә дәрт, дарман, рух сағылды. Баһалама ағзаларының һәр һорауына ҡаушамай, ышаныс менән тулы яуап бирҙе улар. Марат Ғәйнетдинов һәр сығышты кәрәкле мәғлүмәт менән тулыландырып барҙы. Сығыш яһаусыларҙы күбеһе Ҡаңлы ырыуына ҡарай. Нәҫел ебендә тороусылар араһында абруйлы дәүләт эшмәкәрҙәре, герой исемен алыусылар ҙа, уҡытыусылар, табиптар, ябай ауыл эшсәндәре лә бар. Балаларҙың ырыу-нәҫеле, туғандары тураһында оло ғорурлыҡ, наҙ менән һөйләүе ҡыуаныслы.

Сығыш яһаусы балаларҙың барыһы ла махсус номинацияла билдәләнеп, дипломдарға лайыҡ булды: “Тәрән тамырлы шәжәрә” номинацияһына – Ҡандра 2-се мәктәптең 7-се класс уҡыусыһы В.Бирюзова (етәксеһе Н.Горшкова), “Шәжәрәгә ижади ҡараш” номинацияһына ике уҡыусы – 1-се гимназиянан И. Шәйехов (етәксеһе З.Вәлиева), Ғафур ауылы мәктәбе уҡыусыһы Ә.Ғимазетдинова (етәксеһе Р.Хәмзина), “Ғаилә ҡиммәттәренҡулланыусы” – 6-сы мәктәптән К.Сәлихова (етәксеһе Н.Абдуллина), Төмәнәк ауылы мәктәбе уҡыусыһы Б.Әхмәҙиев (етәксеһе Г.Әхмәҙиева), Ҡарамалы-Ғөбәй мәктәбе филиалы Соҡаҙыбаш мәктәбе уҡыусыһы И.Шәмсетдинов (етәксеһе Н.Заһиҙуллина), “Ырыуымдың арҙаҡлы шәхестәре” – 7-се мәктәптән К.Шәйҙуллина (етәксеһе М.Зәйҙуллина), Ә.Шәрипова Серафимовка 1-се мәктәбе уҡыусыһы (етәксеһе Ю.Шәрипова), “Ентекле өйрәнелгән шәжәрә өсөн” номинацияһында 4-се мәктәптән Д.Ғафаров (етәксеһе Г.Шараева), “Тәрән тамырлы шәжәрә” – Д.Мамлеев, 4-се мәктәп уҡыусыһы (етәксеһе Е.Спиридонова), Собханғол мәктәбенән Ә.Муллағәлиев “Шәжәрәгә – фәнни ҡараш” (етәксеһе Г.Ҡалҡаманова). Татар-Олҡан мәктәбе филиалы Түбәнге Сәрҙек мәктәбе уҡыусыһы А.Шәйхетдинова (етәксеһе З.Ҡәйүмова) иһә үҙ шәжәрәһен шиғри юлдарға һалған һәм ул “Үҙенсәлекле шәжәрә” номинацияһына лайыҡ булды.

Сығыш яһаусы балалар үҙҙәренең бай шәжәрәрәләрендә урын алыуы менән лайыҡлы ғорурлана ала. Сөнки улар шәжәрәнең ни тиклем әһәмиәтле икәнен белә. Үҙеңдең быуыныңды, тамырҙарыңды таныу, белеү, уның менән ҡыҙыҡһыныу бөгөн модала.

Өйрәнәйек, барлайыҡ ата-бабаларыбыҙҙы, сөнки милләтебеҙ, илебеҙ яҙмышы беҙҙең ҡулда, киләсәк ҡулында!

Гөлмирә Бикбулатова

Прием проводится в 11 часов в здании Администрации муниципального района Белебеевский район РБ (ул.Красная,116).
22.11.2017 Белебеевский район
В Совете Федерации состоялось заседание Попечительского совета Конкурса на соискание ежегодной общественной премии «Регионы – устойчивое развитие».
22.11.2017 Правительство Республики Башкортостан
Уважаемые абоненты! - Администрация Ишимбайского районаФилиал ПАО «Газпром газораспределение Уфа» в г.
22.11.2017 Администрация Ишимбайского района
«Молодежка ОНФ» в Башкортостане приняла участие в мероприятии, посвященном образу будущего России - ОНФ в Республике БашкортостанКоманда «Молодежки ОНФ» в Республике Башкортостан приняла участие в научной дискуссии «Образ будущего современной России: ценностные ориентиры и политические предпосылки».
22.11.2017 ОНФ в Республике Башкортостан
В Совете Федерации состоялось расширенное заседание Комитета СФ по науке, образованию и культуре на тему «Развитие человеческого потенциала в условиях Арктики: социокультурный подход».
22.11.2017 Правительство Республики Башкортостан
bizness - Администрация Ишимбайского районаОтдел потребительского рынка, услуг и предпринимательства администрации муниципального района Ишимбайский район информирует: в рамках работы Центра поддержки предпринимательства Республики Башкортостан,
22.11.2017 Администрация Ишимбайского района
Вниманию жителей Республики Башкортостан! Баллон со сжиженным газом - скрытая угроза - Администрация Ишимбайского районаСегодня натяжные потолки получили широкое распространение в квартирах жителей нашей республики благодаря простоте монтажа, быстроте установки и своей относительно недорогой стоимости.
22.11.2017 Администрация Ишимбайского района
Ты – предприниматель! - Белебеевский районДата проведения: 2 - 3 декабря 2017 года  Место проведения: г. Уфа, ул.
22.11.2017 Белебеевский район
По республике всего накопано 1 585 578 тонн корнеплодов при средней урожайности 307 ц/га.
22.11.2017 Правительство Республики Башкортостан
В Башкирии передвижная выставка продолжает знакомить с государственными символами городов и районов республики - БашинформУФА, 22 ноя 2017. /ИА «Башинформ», Лейла Аралбаева/. Передвижная выставка государственных символов городов и районов республики, а также субъектов Российской Федерации посетила Туймазинский район.
22.11.2017 Башинформ
11 кинозалов Башкортостана получат государственную поддержку Фонда кино - Bashkortostan.RuФонд кино объявил результаты четвёртого конкурса по поддержке кинотеатров в малых и средних городах – с населением до 500 тысяч жителей.
21.11.2017 Bashkortostan.Ru
«Молодежка ОНФ» в Башкортостане приняла участие в мероприятии, посвященном образу будущего России - ОНФ в Республике БашкортостанКоманда «Молодежки ОНФ» в Республике Башкортостан приняла участие в научной дискуссии «Образ будущего современной России: ценностные ориентиры и политические предпосылки».
22.11.2017 ОНФ в Республике Башкортостан
Изображение к странице «С достоинством прожитые годы» - Кумертауское время
С достоинством прожитые годы
Коллектив школы №12 (1996—1997 учебный год). 1970 год. Я впервые переступила порог нашей замечательной школы.
Кумертауское время
Изображение к странице «Все новости черпаю в газете» - Кумертауское время
Все новости черпаю в газете
Я городскую газету выписываю с тех пор, как переехала в Кумертау. А было это в 1970 году.
Кумертауское время
Изображение к странице «Мы были успешной  командой» - Кумертауское время
Мы были успешной командой
В 1965 году я, выпускница Уральского пединститута, учитель истории, была направлена по месту жительства мужа в Кумертау.
Кумертауское время
В Уфе за 10 минут сгорел двухэтажный дом - Tdnu.RuБашДТП Сегодня, 22 ноября, в столице Башкирии в дневное время произошёл крупный пожар.
22.11.2017 Tdnu.Ru
В Уфе школьник подстрелил 10-летнюю девочку из пневматической винтовки - БСТИнцидент произошёл в Калининском районе Уфы. Девочку госпитализировали в городскую больницу №17.
22.11.2017 БСТ
В Башкирии сгорела квартира, 90-летний пенсионер в больнице - Tdnu.Rupixabay.com В Башкирии произошел пожар в Стерлитамаке , в котором пострадал пенсионер.
22.11.2017 Tdnu.Ru
Просьба откликнуться очевидцев аварии!
Очевидцев аварии , произошедшей 15 ноября 2017 г. в 23 ч. на перекрёстке ул.Б.Хмельницкого и К.Маркса («Лада 2110» и «Дэу Нексия»), прошу позвонить по т. 8-987-144-92-06.
Стерлитамакский рабочий
По предварительной информации, мужчина выстрелил ненароком - Комсомольская правда Уфа
В Башкирии прокурор застрелил судью на охоте
Медики, диагностировав клиническую смерть, госпитализировали пострадавшего,
Комсомольская правда Уфа
Депутат Наталья Поклонская - Комсомольская правда Уфа
Поклонская выступила за пожизненный тюремный срок для вербовщиков террористов
А Кадыров и вовсе предложил наказывать вербовщиков суровее, чем самих боевиков Роман ГОЛОВАНОВ Госдума взялась ужесточить наказание для вербовщиков террористов.
Комсомольская правда Уфа
ychenie - Стерлитамакский рабочийПрошёл День памяти жертв ДТП На сцене Стерлитамакского многопрофильного колледжа – инспектор по пропаганде безопасности дорожного движения отдела ГИБДД УМВД по г.Стерлитамаку Андрей Викторович Дёмин.
22.11.2017 Стерлитамакский рабочий
В новогоднюю ночь жители Башкортостана увидят телевизионный «Голубой огонек» - БашинформВ новогоднюю ночь жители Башкортостана увидят телевизионный «Голубой огонек» Фото: автор и Светлана Давлетова В новогоднюю ночь жители Башкортостана увидят телевизионный «Голубой огонек» Фото:
21.11.2017 Башинформ
В Уфе в творческой мастерской Мустая Карима прошло первое мероприятие - БашинформВ Уфе в творческой мастерской Мустая Карима прошло первое мероприятие Фото: Нэла Ноцина В Уфе в творческой мастерской Мустая Карима прошло первое мероприятие Фото: Нэла Ноцина УФА, 21 ноя 2017.
21.11.2017 Башинформ
novostroika - Стерлитамакский рабочий
Как не купить нехорошую квартиру
Все, что нужно знать при сделках с недвижимостью Рынок недвижимости всегда активен.
Стерлитамакский рабочий
Фрагмент кастинга: юморист читает реплики президента США, отбирая актрису на роль госпожи Ц.Р.У. Фото: скриншот с видео - Комсомольская правда Уфа
Последнее видео с Задорновым: кадры, которые стали пророческими
Коллеги писателя рассказали «Комсомолке» о финальном проекте писателя [видео] Анна ВЕЛИГЖАНИНА Последний рабочий день в жизни Михаила Задорнова прошел на съемках фильма «Однажды в Америке».
Комсомольская правда Уфа
kompas - Стерлитамакский рабочий
Географический диктант
26 ноября по инициативе Русского географического общества (РГО) и при поддержке отдела образования в городе пройдёт международная образовательная акция «Географический диктант».
Стерлитамакский рабочий
Первое «зеленое дерби» в юбилейном сезоне КХЛ: «Салават Юлаев» принимает «Ак Барс» - БашинформПервое «зеленое дерби» в юбилейном сезоне КХЛ: «Салават Юлаев» принимает «Ак Барс» Фото: ИА "Башинформ" Первое «зеленое дерби» в юбилейном сезоне КХЛ: «Салават Юлаев» принимает «Ак Барс» Фото: ИА "Башинформ" УФА,
22.11.2017 Башинформ
В Уфе впервые пройдут соревнования по «охоте» с луком - БашинформУФА, 21 ноя 2017. /ИА «Башинформ», Дарья Петрова/. В субботу, 25 ноября, в Уфе пройдут первые соревнования по 3D-стрельбе из лука.
21.11.2017 Башинформ
Военно-патриотический клуб «Голубые молнии» поздравили с 30-летним юбилеем - Администрация гор.округа Уфа21 ноября в Городском дворце культуры прошел концерт в рамках празднования 30-летия со дня образования военно-патриотического клуба десантного профиля «Голубые молнии».
21.11.2017 Администрация гор.округа Уфа
Изображение к странице «Бокс – это сила, бокс – это красиво» - Кумертауское время
Бокс – это сила, бокс – это красиво
Спортсмены демонстрировали высокий уровень профессионализма, целеустремлённость и волю к победе.
Кумертауское время
Изображение к странице «Воркаут – современная уличная  гимнастика» - Кумертауское время
Воркаут – современная уличная гимнастика
Город посетили представители современного молодежного движения «Воркаут Башкортостан».
Кумертауское время
boks - Стерлитамакский рабочий
Бокс
С 31 октября по 5 ноября в Уфе прошли главные соревнования студентов – Универсиада – чемпионат Республики Башкортостан по боксу среди учащихся высших учебных заведений.
Стерлитамакский рабочий
Определены победители конкурса «Регионы – устойчивое развитие» - Совет гор.округа УфаВ Москве в Совете Федерации состоялось заседание Попечительского совета Конкурса на соискание ежегодной общественной премии «Регионы – устойчивое развитие».
22.11.2017 Совет гор.округа Уфа
Не стало оперного певца Дмитрия Хворостовского - БСТДмитрий Хворостовский умер на 56-м году жизни. О смерти народного артиста России одним из первых сообщил Дмитрий Маликов в Twitter.
22.11.2017 БСТ
Видео: В Стерлитамаке водитель чуть не сгорел заживо в автомобиле - Sterlitamak.RuВ Стерлитамаке во дворе дома сгорел автомобиль.  На кадрах видно, как несколько прохожих пытаются вытащить мужчину из горящего автомобиля.
22.11.2017 Sterlitamak.Ru
Вниманию представителей средств массовой информации! - Министерство ЖКХ23 ноября 2017 года в 11.00 часов в информационном агентстве «Башинформ» состоится пресс-конференция,
22.11.2017 Министерство ЖКХ
Определены лауреаты молодежной премии Республики Башкортостан имени генерал-лейтенанта полиции В.И.
22.11.2017 Министерство спорта и туризма