Новости города БезФормата.Ru
Туймазы
Главные новости
 
Задать вопрос?

Шәжәрәлә – ырыу көсө

“Шәжәрә” һүҙе ғәрәп теленән тәржемә иткәндә “нәҫел”, “генеология” (ырыу тарихы) тигәнде аңлата. Шәжәрә – ырыу тарихы, теге йәки был ҡәбилә, ырыу йә араның быуындар йылъяҙмаһы. Шәжәрә - борон-борондан ырыу-араның документы, икенсе төрлө әйткәндә бер туған кешеләрҙең дөйөм танытмаһы ла булып һаналған. Сөнки шәжәрәлә ырыуҙың нәҫелдән нәҫелгә бирелер ер биләмәһе лә теркәлгән.

Ошо яғы менән шәжәрә – ижтимағи-сәйәси документ, тарихи сығанаҡ та. Бына шуның өсөн дә башҡорт балаһы кәмендә ете быуын ата-бабаларын белергә тейеш булған. Ырыуҙа ҡан яңыртыуға ынтылыш та аныҡ булған.

Нәҫел, ырыу тарихын төҙөүҙең үҙ тарихы бар. Европа монахтары, урыҫ батшалары, ҡытай императорҙарының генеологиялары булғанлығы билдәле. Төрки халыҡтарына килгәндә, уларҙың нәҫел тарихы алыҫ тарихҡа барып тоташа. Быны башҡорт, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, төркмән, нуғай кеүек халыҡтарҙың телдән телгә күсеп килгән фольклорындағы “Урал батыр”, “Уғыҙнамә”, “Манас” кеүек тарихи, мифик эпостар дәлилләй.

Тәүге осорҙа төрки халыҡтары шәжәрәһе телдән телгә тапшырылып килгән. Ырыуҙар тарихы 30-40 быуынға тиклем телдән тапшырыла алыуы ғәжәйеп күренеш. Ул ғына ла түгел, ҡаһарман иҫтәлектәр, ата-бабаларҙың ғәмәлдәре тураһында легендалар һөйләнелгән. Һуңғараҡ шәжәрәнең яҙма төрө барлыҡҡа килгән. Төрки шәжәрәһенең иң боронғо төрө тап XIYбыуат тарихсыһы Фазлаллаһ Рәшид-әд-Диндең “Йылъяҙмалар йыйынтығы” иҫәпләнә. Йыйынтыҡта төрки ҡәбиләләр тарихы генеалогик белешмәләр менән бергә бирелә.”Уғыҙнамә” эпосында шәжәрәнең төҙөлөүе тураһында шундай һүҙҙәр бар: “ Уғыҙ бөйөк батша булған һәм донъя менән идара итеүҙе үҙ ҡулына алғас, ул үҙенә байлыҡ һәм иҫәпһеҙ-һанһыҙ мал йыйған. Быларҙың барыһы ла хәҙер һеҙҙең ҡарамаҡта, һеҙ алты ағай-эне һәм һәр берегеҙҙең балалары, киләсәк быуыны бар. Балаларығыҙҙың һәр ҡайһыһы үҙ урыны, шөғөлөн, дәрәжәһен, исемен, шулай уҡ ырыу тамғаларын белергә тейеш. Был дәүләт тотороҡло булһын һәм ырыуығыҙҙың данлы исемен һаҡлау өсөн кәрәк”. Шулай итеп, аңлашылмаусанлыҡ һәм бәхәстәрҙән ҡотолоу, дәүләттең һәм халыҡтың тотороҡло үҫеше, теге йәки был ырыуҙың абруйын күтәреү өсөн халыҡ үҙенең генеологик йылъяҙмаһын, ата-бабаларының шәжәрәһен, ырыу тамғаларын белергә һәм төҙөргә бурыслы булған.

Бөгөн шәжәрә төҙөү әһәмиәткә эйә. Ул, башҡа төрки халыҡтарҙыҡы кеүек, телдән телгә тапшырылған. Шәжәрәңде белеү башҡорттарҙа мотлаҡ һанала. Был турала билдәле шағир-мәғрифәтсе, ғалим Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев шулай тип яҙып ҡалдырған: “Аҫаба башҡортҡа өс нәмәне белеү мотлаҡ: беренсеһе – үҙеңдең сығышыңды, йәғни үҙ ырыуыңды белеү, икенсеһе - йондоҙҙарҙы исемләп аңлатыу һәм өсөнсөһө – хандар тураһындағы риүәйәттәрҙе һәм өләңдәрҙе белеү”.

Башҡортта ҙур шәжәрәләр ҙә быуындан быуынға тапшырылып, киләсәк быуынға шәжәрә генә түгел, бихисап башҡорт ырыуҙарының генеалогик йылъяҙмалары ла килеп етә алған. Шәжәрәне тарихи сығанаҡ булараҡ файҙаланып, ғалимдар башҡорттарҙың Алтын Урҙа, Урыҫ дәүләтенә ҡушылыу үҙенсәлектәрен асыҡлаған. Ныҡ эре ырыуҙар шәжәрәһе башҡорттарҙың Алтын Урҙаға ла, Урыҫ дәүләтенә лә килешеү нигеҙендә ҡушылғанлығын иҫбатлай. Юрматы, Тамъян, Ҡыпсаҡ, Үҫәргән ырыуҙары шәжәрәһендә был хаҡта аныҡ һөйләнелә. Үҫәргәндәр һәм табындар шәжәрәһе иһә Сыңғыҙхан менән башҡорт ырыу башлыҡтарының үҙ-ара мөнәсәбәте тарихын киләсәк быуынға тапшыра алған. Һуңғараҡ шәжәрәләр ҡағыҙға теркәлә башлай. Был шәжәрәгә ырыу тарихын ғына түгел, дөйөм алғанда башҡорттарҙың, уның составына ингән ырыу, ҡәбилә тормошондағы мөһим хәл-ваҡиғаларҙы ла индерергә мөмкинлек бирә.

Ырыу тарихы һәм тарихи хәл-ваҡиғаларҙан тыш, шәжәрә үҙенә теге йәки был нәҫел йәшәгән биләмә, тормош-көнкүреш, ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар, әҙәп-әхлаҡ ҡағиҙәләре, мифология, ауыҙ-тел ижады, башҡорт әҙәбиәте тураһында бай материал туплай. Шуға күрә лә шәжәрәне халыҡ тормошо энциклопедияһы тип тә атарға мөмкин. Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк, ул тарихи һәм лингвистик сығанаҡтан бигерәк, йәш быуынға дөрөҫ тәрбиә биреү ысулы ла булып тора. Тамырҙарын, ырыуының тамғаларын белеү кешегә үҙен ошо ерҙең хужаһы, ата-бабалар йолаһын лайыҡлы дауам итеүсе итеп тойоу, үҙе өсөн, эше өсөн ауылдаштары, ырыуҙаштары алдында яуаплы булыу хоҡуғын бирә.

Башҡорттарҙа шәжәрә ҡиммәтле документ һаналған һәм ул ырыуҙың абруйлы кешеләрендә һаҡланған. Улар иһә, үҙ сиратында, йәш быуынға тапшыра килгән. Шәжәрә фольклорға яҡын. Уның авторы билдәле түгел. Уны беҙ дөйөм халыҡ яҙған тип беләбеҙ. Ул һәр ваҡыт, яңы ваҡиғалар булыу менән, тулыланып торған.

Һуңғы йылдарҙа халыҡ үҙ нәҫел ебен, араһын барлауға иғтибар итә башланы. Был эштең балалар араһында йәнле барыуы айырыуса ҡыуаныслы.

Быйыл да уҡыусылар традицион шәжәрә байрамына ентекле әҙерләнгән. Был мәртәбәле сараға ҡала һәм район мәктәптәренән уҡытыусылары менән 12 уҡыусы, төбәктең “Ағинәйҙәр ҡоро” ағзалары ла килгәйне. Ҡаланың 4-се мәктәбе ҡурай моңо аҫтында ҡунаҡтарҙы йылы баршы алды.

Сара алдынан Туймазы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Г.Фазуллина, сараға килеүселәрҙе сәләмләп, “Ағинәйҙәр ҡоро” ағзаларының эшмәкәрлеге менән таныштырҙы, уларҙың әүҙемдәренә дипломдар тапшырҙы. Ҡор етәксеһе табип Клара Ғиздәтуллинаға балаларға туған телде белеү мөһимлегенә, уның хатта сәләмәтлеккә лә ыңғай йоғонто яһауына, телен белгәндең төрлө илдәр белгәнлегенә баҫым яһаны. Һәм һәр кемдең быуын сылбырын белеүе, шәжәрәһен өйрәнеүе бөгөн мәртәбәле икәнен, бик модала булыуын да билдәләне, сығыш яһаусыларға уңыштар теләне.

Байрамса биҙәлгән залда абруйлы баһалама ағзалары - Төбәк-ара “Шәжәрә” ойошмаһы вәкиле М. Ғәйнетдинов, мәғариф ойошмаһы методисы А. Ситдиҡова, 7-се мәктәптең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы М.Зәйҙуллина, “Етегән” район-ара гәзите редакторы Г.Фазуллина һәр сығышты иғтибар менән тыңлап, ғәҙел баһаланы. Быуындар сылбырын барлаусылар араһында үҙ ырыуын тәрән өйрәнгәне, яңы ғына барлай башлаусы ла бар ине. Әммә шуныһы ҡыуаныслы, уҡыусылар күҙҙәрендә дәрт, дарман, рух сағылды. Баһалама ағзаларының һәр һорауына ҡаушамай, ышаныс менән тулы яуап бирҙе улар. Марат Ғәйнетдинов һәр сығышты кәрәкле мәғлүмәт менән тулыландырып барҙы. Сығыш яһаусыларҙы күбеһе Ҡаңлы ырыуына ҡарай. Нәҫел ебендә тороусылар араһында абруйлы дәүләт эшмәкәрҙәре, герой исемен алыусылар ҙа, уҡытыусылар, табиптар, ябай ауыл эшсәндәре лә бар. Балаларҙың ырыу-нәҫеле, туғандары тураһында оло ғорурлыҡ, наҙ менән һөйләүе ҡыуаныслы.

Сығыш яһаусы балаларҙың барыһы ла махсус номинацияла билдәләнеп, дипломдарға лайыҡ булды: “Тәрән тамырлы шәжәрә” номинацияһына – Ҡандра 2-се мәктәптең 7-се класс уҡыусыһы В.Бирюзова (етәксеһе Н.Горшкова), “Шәжәрәгә ижади ҡараш” номинацияһына ике уҡыусы – 1-се гимназиянан И. Шәйехов (етәксеһе З.Вәлиева), Ғафур ауылы мәктәбе уҡыусыһы Ә.Ғимазетдинова (етәксеһе Р.Хәмзина), “Ғаилә ҡиммәттәренҡулланыусы” – 6-сы мәктәптән К.Сәлихова (етәксеһе Н.Абдуллина), Төмәнәк ауылы мәктәбе уҡыусыһы Б.Әхмәҙиев (етәксеһе Г.Әхмәҙиева), Ҡарамалы-Ғөбәй мәктәбе филиалы Соҡаҙыбаш мәктәбе уҡыусыһы И.Шәмсетдинов (етәксеһе Н.Заһиҙуллина), “Ырыуымдың арҙаҡлы шәхестәре” – 7-се мәктәптән К.Шәйҙуллина (етәксеһе М.Зәйҙуллина), Ә.Шәрипова Серафимовка 1-се мәктәбе уҡыусыһы (етәксеһе Ю.Шәрипова), “Ентекле өйрәнелгән шәжәрә өсөн” номинацияһында 4-се мәктәптән Д.Ғафаров (етәксеһе Г.Шараева), “Тәрән тамырлы шәжәрә” – Д.Мамлеев, 4-се мәктәп уҡыусыһы (етәксеһе Е.Спиридонова), Собханғол мәктәбенән Ә.Муллағәлиев “Шәжәрәгә – фәнни ҡараш” (етәксеһе Г.Ҡалҡаманова). Татар-Олҡан мәктәбе филиалы Түбәнге Сәрҙек мәктәбе уҡыусыһы А.Шәйхетдинова (етәксеһе З.Ҡәйүмова) иһә үҙ шәжәрәһен шиғри юлдарға һалған һәм ул “Үҙенсәлекле шәжәрә” номинацияһына лайыҡ булды.

Сығыш яһаусы балалар үҙҙәренең бай шәжәрәрәләрендә урын алыуы менән лайыҡлы ғорурлана ала. Сөнки улар шәжәрәнең ни тиклем әһәмиәтле икәнен белә. Үҙеңдең быуыныңды, тамырҙарыңды таныу, белеү, уның менән ҡыҙыҡһыныу бөгөн модала.

Өйрәнәйек, барлайыҡ ата-бабаларыбыҙҙы, сөнки милләтебеҙ, илебеҙ яҙмышы беҙҙең ҡулда, киләсәк ҡулында!

Гөлмирә Бикбулатова

Пенсионеры, инвалиды и ветераны войны больше не будут платить земельный налог на дачные участки площадью не более шести соток.
18.01.2018 Администрация Белорецкого района
С 1 января 2018 года вводятся новые виды пособий - Администрация Ишимбайского районаС 1 января 2018 года вводятся новые виды пособий семьям при рождении (усыновлении) ребенка (детей):
18.01.2018 Администрация Ишимбайского района
Установлены новые величины прожиточного минимума - Администрация Ишимбайского районаОтдел филиала государственного казенного учреждения Республиканский центр социальной поддержки населения по г.Салавату Республики Башкортостан в Ишимбайском районе и г.
18.01.2018 Администрация Ишимбайского района
На  сайте Государственного комитета Республики Башкортостан по предпринимательству и туризму  размещены « Модельные схемы ( пошаговые инструкции) по регистрации субъектов малого и среднего предпринимательства (ИП и ООО)»
18.01.2018 Администрация Белорецкого района
В связи с принятием на уровне Российской Федерации ряда нормативных правовых актов с 1 января 2018 года вводятся новые виды пособий семьям при рождении (усыновлении) ребенка (детей):
18.01.2018 Белебеевский район
Команда «Молодежки ОНФ» в Республике Башкортостан провела мониторинг безопасности ледовых городков.
18.01.2018 Sterlitamak.Ru
^7194DE26AE0FBA03E2081E7FAF75B22BFCCAB9554291861AC0^pimgpsh_fullsize_distr.jpg - Администрация Стерлитамакского районаСтерлитамакский район проведёт «День снега»      С целью укрепления здоровья, пропаганды здорового образа жизни,
18.01.2018 Администрация Стерлитамакского района
18 января в Санкт-Петербурге открывается Евразийский Ивент-форум. Это уникальная коммуникационная площадка для специалистов ивент-отрасли, организаторов выставок, форумов и конференций, специалистов делового и инсентив-туризма.
18.01.2018 Правительство Республики Башкортостан
Представители Общероссийского народного фронта провели мониторинг новогодних городков на территории Республики Башкортостан.
17.01.2018 SterlitamakCity.Ru
konkurs - Администрация Ишимбайского районаАдминистрация муниципального района Ишимбайский район республики Башкортостан информирует о проведении торгов.
18.01.2018 Администрация Ишимбайского района
Команда «Молодежки ОНФ» проверила безопасность ледовых городков в Уфе,... - ОНФ в Республике БашкортостанКоманда «Молодежки ОНФ» в Республике Башкортостан провела мониторинг безопасности ледовых городков.
17.01.2018 ОНФ в Республике Башкортостан
Начался прием заявлений на получение пособий за первого и третьего ребенка - Делогазета.RUФилиалы Республиканского центра социальной поддержки населения начали прием заявлений на получение ежемесячных выплат на первого, а также на третьего и последующего ребенка, рожденного или усыновленного в 2018 году.
18.01.2018 Делогазета.RU
В СУ СКР по Республике Башкортостан завершили расследование уголовного дела по обвинению адвоката в покушении на мошенничество - Следственный комитетСледственным управлением СКР России по Республике Башкортостан завершено расследование уголовного дела по материалам УФСБ России по РБ по обвинению 40-летнего адвоката Адвокатской палаты Республики Башкортостан в соверше
17.01.2018 Следственный комитет
Нападавшие сейчас сами в больнице. Фото из соцсетей - Комсомольская правда Уфа"КП" узнала, что молодые люди рассказывают на допросах Вероника РАНГУЛОВА - Только представьте на минуту, кем надо быть, чтобы бить ножом по голове беззащитного 10-летнего ребенка, - говорит знакомый полицейский,
18.01.2018 Комсомольская правда Уфа
Уфимка стала жертвой аферы, купив бриллиантовое украшение - ProUfu.Ruфото: images.theconversation.com Уфимка обратилась в полицию и сообщила, что стала жертвой мошенников.
18.01.2018 ProUfu.Ru
askar_aktileu - Комсомольская правда Уфа
Более 50 человек погибли при возгорании автобуса в Казахстане
Выжить удалось лишь пятерым пассажирам, остальные люди сгорели [видео] Екатерина БЕЛОКОНОВА В Актюбинской области Казахстана в результате возгорания рейсового автобуса погибли 52 человека.
Комсомольская правда Уфа
Дети проходят через тот самый турникет, через который 15 января прошли нападавшие. Фото: Сергей ТРЕТЬЯКОВ - Комсомольская правда Уфа
В пермской школе, где произошла кровавая резня, возобновились занятия
Ученики четвертого «б» класса будут заниматься в кабинете музыки Андрей МАТЛИН - А у нас сегодня урок физкультуры!
Комсомольская правда Уфа
По предварительной информации, набитая битком пассажирами машина загорелась на полном ходу. ФОТО КЧС МВД Республики Казахстан - Комсомольская правда Уфа
Три главных версии ЧП со сгоревшим автобусом в Казахстане: поджог, конфликт в салоне и заискрившая проводка
52 человека сгорели заживо. Почему из 57 человек из горящего "Икаруса" смогли выбраться и спастись лишь пятеро [фото,
Комсомольская правда Уфа
Притча возвращается на сцену - Уфимские Ведомости- Ты петлю на меня накинь да задави... - Вообще-то не петлю, а петлю, - перебивает Азата Маликова худрук Молодежного театра Мусалим Кульбаев.
18.01.2018 Уфимские Ведомости
Двойника Аллы Пугачевой изобразил Томас Роулендсон, английский художник, карикатурист и книжный иллюстратор - Комсомольская правда Уфа«КП» протестировала программу поиска двойников на российских знаменитостях [фото] Петр СИМОНОВ Есть такая теория, что каждый человек имеет минимум 7 двойников.
18.01.2018 Комсомольская правда Уфа
Башкирский писатель-сатирик Марсель Салимов удостоен международной премии имени Эрнеста Хемингуэя в Канаде - БашинформБашкирский писатель-сатирик Марсель Салимов удостоен международной премии имени Эрнеста Хемингуэя в Канаде Фото: Анастасия Кондратьева,
18.01.2018 Башинформ
nagrada - Стерлитамакский рабочий
На радость всем соседям
Определены победители конкурса по благоустройству Вероятно, капризы природы стали причиной того, что участников ежегодного конкурса «Новогодний Стерлитамак», который проводится для жителей отдалённых территорий,
Стерлитамакский рабочий
stolovay - Стерлитамакский рабочий
Завтрак в «Ковчеге»
Открылась столовая для бездомных Рядом с домом – контейнер для мусора.
Стерлитамакский рабочий
invest - Стерлитамакский рабочий
Звёздный: строить и жить по-новому
ООО «ИнвестРайСтройЗаказчик» начинает возводить новый микрорайон Строительная компания «ИнвестРайСтройЗаказчик» известна как добросовестный застройщик с многолетним опытом результативной работы.
Стерлитамакский рабочий
И стала шайба «Золотой»… - Уфимские Ведомости…Выбивая коньками ледяную крошку, хоккеисты разворачиваются для очередной атаки.
18.01.2018 Уфимские Ведомости
Болельщики пришли поддержать любимую команду Фото: Кирилл ПЕНКИН - Комсомольская правда УфаУфимские хоккеисты разобрали по запчастям гостей из Подольска – 4:1 Рустам МАКСЮТОВ rustam_maksiutov «Соскучились!» - главный лейтмотив домашнего матча «Салавата Юлаева» против подольского «Витязя».
18.01.2018 Комсомольская правда Уфа
В Уфе прошёл мастер-класс известного мастера каратэ, обладателя седьмого дана Олега Цоя - БСТНаставник приехал в столицу Башкортостана, чтобы провести учебно-практический семинар.
18.01.2018 БСТ
Южноуральский горнолыжный курорт – столица фристайла и сноуборда - Комсомольская правда Уфа
Южноуральский горнолыжный курорт – столица фристайла и сноуборда
Горнолыжный курорт «Солнечная долина» успешно начал этот сезон, успев заявить о себе, попав в десятку лучших горнолыжных курортов России* В календаре мероприятий курорта стоят крупнейшие всероссийские мероприятия,
Комсомольская правда Уфа
Полет конструкторской мысли - Уфимские Ведомости
Полет конструкторской мысли
В Центре детского технического творчества «Биктырыш» прошел турнир «Игры роботов»: девять команд сразились на поле шорт-трека.
Уфимские Ведомости
Будем, как Харламов! - Уфимские Ведомости
Будем, как Харламов!
В Уфе проходят соревнования в рамках ежегодного турнира Всероссийского клуба юных хоккеистов «Золотая шайба».
Уфимские Ведомости
В Республике Башкортостан по уголовному делу по факту смерти 17-летнего парня в бетоносмесителе вынесен приговор - Следственный комитетСобранные следственными органами Следственного комитета Российской Федерации по Республике Башкортостан доказательства признаны судом достаточными для вынесения  приговора 27-летнему жителю города Уфы.
18.01.2018 Следственный комитет
В Башкирии глава сельсовета был уличен следователями в злоупотреблении должностными полномочиями.
18.01.2018 Спутник ФМ
Прокуратура г. Нефтекамска добилась судебного решения о строительстве водопровода в с. Ташкиново.
18.01.2018 Прокуратура РБ
Стало известно, кто сможет пройти бесплатный осмотр врачей в 2018 году. Это граждане 21 года, и далее с кратностью 3 года.
18.01.2018 Спутник ФМ
Пропавшая в Башкирии 15-летняя Кристина Озманян записала видеообращение - БашинформПропавшая в Башкирии 15-летняя Кристина Озманян записала видеообращение Фото: Стоп-кадр видео Пропавшая в Башкирии 15-летняя Кристина Озманян записала видеообращение Фото: Стоп-кадр видео УФА, 18 янв 2018.
18.01.2018 Башинформ